Orkumál Íslands í tölum

Fjögur hundruð þúsund manna þjóð trónir efst á orkulistum heimsins, á fleiri en einum mælikvarða. Ísland vinnur græna orku á skala sem réðist af málmbræðslu og brennir innfluttri olíu á skala sem endurspeglar stöðu landsins sem flugmiðstöð á miðju úthafi með stóran fiskiskipaflota.

Íslendingar eru brautryðjendur í sjálfbærri orkunýtingu og ekkert annað þróað ríki notar hærra hlutfall endurnýjanlegrar orku.¹ Öðruvísi var um að litast árið 1940, en þá áttu nærri þrír fjórðu af allri orku landsins uppruna sinn í kolum og mó, og innan við tíundi hluti úr jarðvarma. Nokkrum gengisfellingum og olíukreppum síðar stendur jarðvarminn í dag undir heilum 70%. Frumorka eftir uppruna sýnir hlutfall hvers orkugjafa, ekki heildarmagnið sem hefur vissulega aukist verulega á tímabilinu, líkt og hjá öðrum hagkerfum í þróun á sama tímabili.

Frumorka eftir uppruna

· 1940–2020 · hlutfall af heild

HEIMILD 2 HAGSTOFA ÍSLANDS

Raforkukerfið eitt og sér á sér óvenjulega sögu. Hver einasta megavattstund kemur annaðhvort úr vatnsafli eða jarðvarma, tveimur endurnýjanlegum orkugjöfum sem skila stöðugu grunnafli, og hefur gert í að minnsta kosti níu ár: Raforkuvinnsla eftir uppruna sýnir að aðeins 26,4 GWh komu úr eldsneyti, eða fimmtán þúsundustu úr einu prósenti af allri raforku á tímabilinu. Græn raforkuvinnsla jókst 2,5-falt frá 2005 til 2025 og Ísland framleiðir nú meiri raforku á mann en nokkurt annað land: 49.288 kílóvattstundir á ári á hvern íbúa.³

Raforkuvinnsla eftir uppruna

· 2017–2025 · GWh

HEIMILD 4 UMHVERFIS- OG ORKUSTOFNUN

Jarðvarminn er nýttur í annað en raforkuvinnslu. Jarðvarminn hitar byggingar og mannvirki yfir langa vetur. Heitasti jarðhitavökvinn er gjarnan nýttur í raforkuvinnslu áður en hann er leiddur inn í jarðhitaveitukerfi landsins sem eru að fullu endurnýjanleg. Bein nýting jarðvarma eftir notkunarflokkum sýnir hvar 46,71 petajúl af beisluðum jarðvarma enduðu á síðasta ári, að meðtöldum þeim 10,25 PJ sem áætlað er að hafi tapast í ferlinu.

Hvergi í heiminum er jafn mikill jarðvarmi nýttur á hvert mannsbarn. Bein nýting er um 99,1 terajúli á ári á hverja þúsund íbúa, sextán sinnum meira en í Svíþjóð, sem skipar annað sæti á listanum vegna þess að það er fremst þjóða í notkun varmadæla sem sækja varma í grunna jörð, með allt annarri tækni en sú sem hefur verið þróuð og nýtt hér á landi.⁵

Bein nýting jarðvarma eftir notkunarflokkum

· 2024 · petajúl

HEIMILD 6 ORKUSPÁ ÍSLANDS 2025–50

Við sækjum umtalsvert meiri hita úr jörðinni en verður nokkurn tímann að nýtanlegri orku. Sankey-rit sýna orkuflæði frá uppruna til endanotkunar innan tiltekins orkukerfis. Breidd hvers straums ræðst af hlutfalli heildarorkunnar sem hann ber og orkutöp við umbreytingu eru gjarnan stærsti einstaki straumurinn á Sankey-ritum þjóða. En orkutöp eru óvenjuhá á Íslandi, jafnvel á alþjóðlegan mælikvarða, og endurspegla umfangsmikla jarðvarmanýtingu fremur en að vera merki um léleg kerfi sem þyrfti að bæta. Íslendingar myndu aldrei hverfa frá jarðhitanýtingu vegna hárra tapa; enda vita Íslendingar manna best hve fljótt orkunýtni víkur fyrir sjálfbærni kerfa eða afhendingaröryggi, þegar langtímaákvarðanir eru teknar um framtíðarorkubúskap þjóða.

Orkuflæði frá uppruna til endanotkunar

· 2024 · ktoí

HEIMILD 7 EUROSTAT

Heimili, fyrirtæki og önnur almenn notkun tekur hluta raforkunnar, en endurnýjanlega vinnslu- og flutningsgetan var að mestu byggð upp og fjármögnuð með langtímasamningum við alþjóðlega ál- og kísilframleiðendur. Um þrír fjórðu af allri vinnslunni fara í málmframleiðslu, þrátt fyrir vöxt gagnavera á undanförnum árum, eins og Raforkunotkun eftir notkunarflokki sýnir.

Raforkunotkun eftir notkunarflokki

· 2025 · GWh

HEIMILD 6 ORKUSPÁ ÍSLANDS 2025–50

En meiri endurnýjanleg orka lækkaði ekki losun eins og hún gerir almennt annars staðar; þvert á móti, jókst hvort tveggja verulega á tímabilinu. Losun gróðurhúsalofttegunda eftir flokkum spannar hér tuttugu ár, en losun úr iðnaðarferlum jókst um 111% yfir tímabilið. Millilandaflug jókst um 137%, á meðan losun dróst saman frá orku um aðeins 13% og úrgangi 23%. Landbúnaður stóð nánast í stað.

Losun gróðurhúsalofttegunda eftir flokkum

· 2005–2024 · kt CO₂-íg.

HEIMILD 8 UMHVERFIS- OG ORKUSTOFNUN

Eins og við var að búast jókst losun frá iðnaðarferlum samhliða aukinni framleiðslugetu álveranna, enda er losunin efnafræðileg og enn talin óaðskiljanleg frá framleiðslunni. Landnotkun er undanskilin í gögnunum, en af augljósum ástæðum er millilandaflug sýnt hér. Millilandaflugi er almennt haldið utan heildarlosunar, og er heildartalan því alla jafna sögð 4.779 kt fremur en 5.786, enda öflugt millilandaflug frá Íslandi.

En, þrátt fyrir afburða stórt og grænt raforkukerfi og mikla jarðvarmahitun losar hinn meðal-Íslendingur samt um það bil tvöfalt meira en Evrópubúi. Það kann að koma á óvart að orkutengd losun Íslendings er aðeins örlítið undir evrópska meðaltalinu, og að græna raforkuvinnslan jafnast út á móti óvenju mikilli olíunotkun í samgöngum. Losun á mann eftir flokkum sýnir heildarlosun per íbúa á sama skala, þannig að Evrópubúinn nær Íslendingnum tæplega upp að mitti þegar kemur að losun gróðurhúsalofttegunda.

Losun á mann eftir flokkum

· 2024 · tonn CO₂-íg.

HEIMILD 9 EUROSTAT OG UMHVERFISSTOFNUN EVRÓPU

Rafvæðing bílaflotans

· fólksbílar · 2021–2025

HEIMILD 10 EUROPEAN ALTERNATIVE FUELS OBSERVATORY

Það eru iðnaður og flug, hvort um sig um það bil nífalt hærri, sem skýra muninn að mestu. Hvort tveggja fellur að hluta undir viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir: álverin falla beint undir kerfið og sömuleiðis flug innan Evrópska efnahagssvæðisins. Í vegasamgöngum er rafvæðingin vel hafin. Tveir af hverjum fimm nýjum bílum sem seldir eru á Íslandi eru rafbílar, óvenju hátt hlutfall, en Rafvæðing bílaflotans á samt talsvert í land, þar sem aðeins einn bíll af hverjum sjö í umferð er rafbíll. Söluhlutfallið endurspeglar að einhverju leyti þá fjárhagslegu hvata sem eru í gildi hverju sinni, fremur en vilja Íslendinga til að keyra rafbíla. Salan náði 57% af heildinni árið 2023 þegar kaupendur flýttu sér áður en virðisaukaskattsívilnun rafbíla rann út, féll í 26% árið 2024 þegar fastur styrkur, vörugjald og kílómetragjald komu í hennar stað en hækkaði svo aftur í 41% árið 2025. Hjá einstaklingum náði hlutfallið 67%. Bílaleigurnar flytja inn fjóra af hverjum tíu nýjum bílum sem seldir eru í landinu og kaupa helst tvinnbíla.

Flugið sker sig einnig úr. Þotueldsneytisnotkun á mann er nífalt meiri en evrópska meðaltalið, og nánast allt fer eldsneytið um einn flugvöll sem var byggður upp sem alþjóðleg tengistöð, öllum íslenskum ferðalöngum til hagsbóta. Á sjó sjáum við tvo ferla sem hafa þróast í gagnstæðar áttir: eldsneytissala til fiskiskipaflotans hefur nærri helmingast frá 1996, á meðan sala til flutningaskipa hefur meira en sexfaldast frá 1982. Eldsneyti til siglinga og fiskveiða sýnir hvort tveggja. Í umferð flutningaskipanna felst tækifæri til að bjóða innlenda flotanum hagkvæma endurnýjanlega kosti: FuelEU Maritime gerir kröfu um að skip sem koma til evrópskra hafna dragi úr losunarkræfni orkunnar sem þau nota, og eldsneyti framleitt á Íslandi gæti leyft þeim að uppfylla sínar kröfur á hagkvæman máta. Aðeins Færeyjar eiga fleiri fiskiskip miðað við höfðatölu í Evrópu. Ísland er í öðru sæti, með tvöfalt fleiri fiskiskip á mann en Króatar sem eru næstir á listanum. Rétt eins og í fluginu eru orkuskipti fiskiskipaflotans brýn vegna langtímaorkuöryggis íslensks sjávarútvegs, ekki aðeins vegna loftslagsbreytinga.¹¹

Þotueldsneytisnotkun

· 2024

HEIMILD 12 EUROSTAT

Eldsneyti til siglinga og fiskveiða

· 1982–2024

HEIMILD 13 UMHVERFIS- OG ORKUSTOFNUN

Enn brenna Íslendingar milljón tonnum af jarðefnaeldsneyti á hverju ári og Jarðefnaeldsneytisnotkun eftir flokkum sýnir að 61% af því keyrir nauðsynlega starfsemi sem raflína og batterí ná ekki til: flugvélar, togarar og skip. Restin fer aðallega í vegasamgöngur. Íslendingar búa yfir öflugu, grænu raforkukerfi sem byggt var upp af kynslóðum sem boruðu í eldfjöll þegar auðveldari valkostir stóðu til boða. Eldsneytisframleiðslutækni þróast nú hratt á heimsvísu. Verksmiðjurnar sem framleiða græna eldsneytið sem flugið og sjósóknin þurfa til að vera samkeppnishæf til lengri tíma, eru nú orðnar tæknilega gerlegar og fjárhagslega skynsamlegar.

Jarðefnaeldsneytisnotkun eftir flokkum

· 2025 · tonn

HEIMILDIR 14 HAGSTOFA ÍSLANDS · 6 ORKUSPÁ ÍSLANDS 2025–50

Íslendingar umbyltu raforkukerfi og húshitun landsins áður en slíkt þótti sjálfsagt. Eigið eldsneyti stendur eftir.